در ذكر كلمات و مواعظ بليغه امام جواد (ع)

 

( اوّل  قالَ عليه السلام : الثِّقَةُ بِاللّهِ تَعالى ثَمَنٌ لِكُلِّ غالٍ وَ سُلَّمٌ اِلى كُلِّ عالٍ؛(46) ) يعنى حضرت جواد عليه السلام فرمود كه اعتماد به خداوند تعالى بهاء هر چيز گران است و به سوى هر چيز بلندى نردبان است .
دوّم  ( قالَ عليه السلام : عِزُّ الْمُؤْمِن من غِناهُ عَنِ النّاسِ ) .(47)
فرمود: عزت مؤ من در بى نيازى او است از مردم .
و لنعم ما قيل :
دو قرص نان اگر از گندم است يا از جو
دو تاى جامه گر از كهنه است يا از نو
چهار گوشه ديوار خود به خاطر جمع
كه كس نگويد از اين جاى خيز و آنجا رو
هزار بار نكوتر به نزد دانايان
ز فر مملكت كيقباد و كيخسرو
سوّم ( قالَ عليه السلام : لاتَكُنْ وَلِىَّ اللّهِ فِى الْعَلانِيةِ وَ عَدّوّا لَهُ فِى السِّرِ ) .(48)
فرمود: مباش ولى خدا در آشكار و دشمن خدا در پنهان .
فقير گويد: كه اين كلمه شريفه شبيه است به فرمايش جدش اميرالمؤ منين عليه السلام كه فرموده : ( لاتَسُبَّنَّ اِبْليسَ فِى الْعَلانِيَةِ وَ اَنْتَ صَديقُهُ فى السِّرِّ ) .
چهارم  قالَ عليه السلام : ( مَنِ اسْتَفادَ اَخا فىِ اللّهِ فَقَدِ اسْتَفادَ بَيْتا فِى الْجَنَّةِ.(49) )
استفاده به معنى فايده گرفتن و فائده خواستن و فائده دادن است ، يعنى هركه استفاده كند برادرى را به جهت خداوند تعالى همانا استفاده كرده خانه اى در بهشت .
پنجم  قالَ عليه السلام : ( كَيْفَ يَضيعُ مِنَ اللّه تَعالى كافِلُهُ وَ كَيْفَ يَنْجُوَ مِنَ اللّه تَعالى طالِبُهُ وَ مَنِ انْقَطَعَ اِلى غَيْرِ اللّهِ وَ كَلَهُ اللّهُ اِلَيْهِ وَ مَنْ عَمِلَ عَلى غَيْرِ عِلْمِ اَفْسِدِ اَكْثَرَ مَمّا يُصْلِحُ ) ؛(50)


يعنى فرمود چگونه ضايع و تلف مى شود كسى كه خداوند تعالى قبول كننده و پذيرنده تعهد او است و چگونه نجات مى يابد كسى كه خداوند در طلب او است و كسى كه خود را از خدا بريد و به ديگر، چسبانيد خداوند آن را به آن ديگرى واگذارد و كسى كه عمل كرد از غير علم ، فاسد و تباه كرده بيشتر از آنچه اصلاح كرده است .
ششم  قالَ عليه السلام : ( اِيّاكَ وَ مُصاحَبَةَ الشّريرِ فَاِنَّهُ كَالسَّيْفِ الْمَسْلُولِ يَحْسُنُ مَنْظَرُهُ وَ يَقْبَحُ آثارُهُ ) ؛ (51) فرمود: بپرهيز از رفاقت با آدم بد به درستى كه او به شمشير كشيده مى ماند منظرش نيكو است و آثارش زشت است .
هفتم  قالَ عليه السلام : ( كَفى بِالْمَرْءِ خِيانَةً اَنْ يَكُونَ اَمينا لِلْخَوَنَهِ ) ؛(52)
فرمود: بس است در دغلى و ناراستى مرد آنكه امين خيانتكاران باشد.
هشتم  روايت شده كه شخصى به آن حضرت عرض كرد: مرا وصيت فرما، فرمود: قبول مى كنى ؟ عرض كرد: آرى ! فرمود: فقر را بالين خود گردان و دست به گردن فقر درآور و ترك كن شهوات را و مخالفت كن با هوى و خواهش دل و بدان كه تو هميشه در مرئى و منظر حق تعالى مى باشى پس ببين خود را چگونه مى باشى .(53)
نهم  قالَ عليه السلام : ( المُؤْمِنُ يَحْتاجَ اِلى ثَلاثِ خَصالٍ: تَوْفيقٍ مِنَ اللّه ، وَ واعِظَةٍ مِنْ نَفْسِهِ، وَ قَبُولٍ مِمَّنْ يَنْصَحُهُ ) ؛ فرمود: مؤ من محتاج است به سه خصلت : توفيق از حق تعالى ، و واعظى از نفس خود كه پيوسته او را موعظه كند، و قبول كند از آنكه او را نصيحت كند.
دهم  فرمود دشمنى مكن با احدى تا آنكه بشناسى آنچه مابين او و بين خداوند تعالى است پس اگر نيكوكار و محسن است واگذار و تسليم نخواهد كرد او را به سوى تو و اگر بدكار است همان دانسن تو اين را، كافى است ترا، پس دشمنى مكن با او، يعنى همان پاداش و عوض كه به مقابل بدى او از حق تعالى به او مى رسد ترا بس است براى دشمنى با او.(54)
يازدهم  قالَ عليه السلام : ( اَلْقَصْدُ اِلَى اللّه تَعالى بِالْقُلُوبِ اَبْلَغُ مِنْ اِتْعابِ الْجَوارِحِ بِالاَعْمالِ ) ؛(55)
فرمود آن حضرت : آهنگ نمودن به سوى حق تعال به دلها رساننده تر است از به رنج درآوردن اعضا و جوارج را به اعمال .
مؤ لف گويد: كه روايات در باب قلت و مراعات آن بسيار است . از حضرت رسول صلى اللّه عليه و آله و سلم منقول است كه در آدمى پاره گوشتى است كه هرگاه آن سالم و صحيح باشد ساير بدن نيز صحيح است ، و هرگاه آن بيمار و فاسد باشد ساير بدن بيمار و فاسد است و آن دل آدمى است .(56) و هم روايت است كه هرگاه دل پاكيزه است تمام بدن پاكيزه است و هرگاه دل خبيث است تمام بدن هم خبيث است .(57) و حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام به حضرت امام حسن عليه السلام وصيت فرمود كه از جمله بلاها فاقه و فقر است و از آن بدتر بيمارى بدن است و از آن بدتر بيمارى دل است و از جمله نعمتها وسعت در مال است و از آن بهتر صحت بدن است و از آن بهتر پرهيزكارى دل است .(58) و از حضرت امام محمّد باقر عليه السلام منقول است كه دلها بر سه قسم اند: يكى ( دل سرنگون ) است كه هيچ چيزى در آن جا نمى كند و آن دل كافر است ، و يك دل آن است كه ( خير و شر ) هر دو در آن درمى آيد و هر يك كه قويتر است بر آن غالب مى شود و يك دل هست كه ( گشاده ) است و در آن چراغى از انوار الهى است كه پيوسته نور مى دهد و تا قيامت نورش برطرف نمى شود و آن دل مؤ من است .(59)
از حضرت صادق عليه السلام روايت شده كه فرمود: منزلت قلب به جسد، منزلت امام است به مردم .(60) و روايت شده كه وقتى حضرت موسى بن عمران عليه السلام اصحاب خود را موعظه مى فرمود و در بين موعظه شخصى برخاست و پيراهن خود را چاك زد از حق تعالى وحى رسيد به موسى كه اى موسى بگو كه پيراهن چاك مكن بلكه دل خود را براى من چاك زن .(61)
( وَ لَقَدْ اَجادَ الْحَكيمُ السَّنائى ) :
دل آن كس كه گشت بر تن شاه
بود آسوده ملك از او و سپاه
بد بود تن چه دل تباه بود
ظلم لشكر ز ضعف شاه بود
اين چنين پر خلل دلى كه ترا است
دد و ديوند باتو ز اين دل راست
پاره گوشت نام دل كردى
دل تحقيق را بحل كردى
اين كه دل نام كرده اى به مجاز
روبه پيش سگان كوى انداز
از تن و نفس و عقل و جان بگذر
در ره او دلى به دست آور
آنچنان دل كه وقت پيچاپيچ
اندر او جز خدا نيابى هيچ
دل يكى منظرى است ربانى
خانه ديو را چه دل خوانى
از در نفس تا به كعبه دل
عاشقان را هزار و يك منزل
دوازدهم  قالَ عليه السلام : ( مَنْ اَطاعَ هَواهُ اَعْطى عَدُّوِّهُ مُناهُ ) .(62)
فرمود آن حضرت كه هر كه اطاعت كند هوى و خواهش دل خود را عطا كرده به دشمن خود آرزويش را.
سيزدهم  شيخ صدوق روايت كرده از جناب عبدالعظيم بن عبداللّه حسنى رحمه اللّه كه گفت : گفتم به حضرت امام محمّد تقى عليه السلام اى پسر رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم ، حديث كن مرا به حديثى كه از پدران بزرگوارانت نقل شده باشد، فرمود:
( حَدَّثَنى اَبى عَنْ جَدّى عَنْ آبائِهِ عَلَيْهِمُ السَّلامُ قالَ: قالَ اَميرُالْمُؤْمِنينَ عليه السلام لايَزالُ النّاسُ بِخَيْرٍ ما تَفاوَتُوا فَاِذا اسْتَوَوْا هَلَكُوا ) ؛ يعنى حديث كرد مرا پدرم از جدم از پدرانش عليهم السلام كه اميرالمؤ منين صلوات اللّه عليه فرموده پيوسته مردم به خير و خوبى هستند مادامى كه تفاوت داشته باشند، پس هرگاه مساوى شدند هلاك شدند، گفتم : زيادتر بگو يابن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم باز حضرت از پدران خود از اميرالمؤ منين عليه السلام نقل كرد كه فرمود: وَ لَوْ تَكاشَفْتُمْ ما تَدافَنْتُمْ؛ اگر آشكار شود عيب هر يك از شماها بر ديگر همديگر را دفن نخواهيد كرد. گفتم : زيادتر بفرما يابن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم . باز نقل كرد از حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام كه فرمود: ( اِنَّكُمْ لَنْ تَسَعُوا النّاسَ بِاَمْوالِكُمْ فَسَعُوهُمْ بِطَلاقَةِ الْوَجْهِ وَ حُسْنِ اللِّقاءِ ) ؛
به درستى كه اموال شما گنجايش مردم را ندارند بدهيد ايشان را به گشاده رويى و خوش برخوردارى . همانا شنيدم از رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم كه مى فرمود: ( اِنَّكُمْ لَنْ تَسَعُوا النّاسَ بِاَمْوالِكُمْ فَسَعُوهُمْ بِاَخْلاقِكُمْ ) .
جناب عبدالعظيم گفت : گفتم به حضرت جواد عليه السلام كه زيادتر بفرما يابن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم . فرمود: اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود: ( مَنْ عَتَبَ عَلَى الزَّمانِ طالَتْ مَعْتَبَتَهُ ) : هركه خشم گيرد بر زمان طول خواهد كشيد خشم او، يعنى ناملايمات زمانه يكى دو تا نيست كه خشم آدم زود بر طرف شود بلكه آن بسيار و متجاوز از حد است لاجرم خشم بر او طولانى خواهد شد.
فقير گويد: كه به همين معنى است فرمايش آن حضرت نيز ( اَغْضِ عَلَى الْقَذى وَ اِلاّ لَنْ تَرْضَ اَبَدا ) ؛ يعنى چشم بپوش بر خار  كنايه از آنكه از مكاره و رنج و بلاى دنيا و ناملايمات از دوستان بى وفا چشم بپوش و تحمل آن كس  و اگر نه خشنود نشودى هرگز و هميشه به حالت خشم و تلخى زندگى كنى ؛ چه آنكه طبيعت دنيا مشوب است به مكاره . جناب عبدالعظيم گفت : گفتم زيادتر بفرما. فرمود كه حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود: ( مُجالِسَةُ اْلاَشْرارِ تُورِثُ سُوءَ الظَّنَّ بِاْلاَخْيارِ ) .
مجالست و همنشينى با اشرار و مردمان بد، سبب بدگمانى شود به اخيار و مردمان خوب . گفتم : زيادتر بفرما. فرمود كه اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود: ( بِئْسَ الزّادَ اِلى الْمَعادِ الْعُدْوانُ عَلَى الْعِبادِ ) . بد توشه اى است براى سفر قيامت ستم كردن بر بندگان خداى .
فقير گويد: كه نيز از كلمات آن حضرت است ( اَلْبَغْىُ آخِرُ مُدَّةِ الْمُلُوكِ ) ، و شايسته است كه من اين چند شعر را در ذيل اين كلمه شريفه از حكيم فردوسى نقل نمايم :
به رستم چنين گفت دستان كه كم (63)
كن اى پور بر زيردستان ستم
اگر چه ترا زيردستان بسى است
فلك را در اين زيردستان بسى است
مكن تا توانى دل خلق ريش
و گر مى كنى مى كنى بيخ خويش
مكن تا توانى ستم بر كسى
ستمگر به گيتى نماند بسى (64)
گفت : گفتم زيادتر بفرما يابن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم . فرمود: كه حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرموده ( قيمَةُ كُلِّ امْرِى ءٍ ما يُحْسِنُهُ ) ؛ قيمت هر مردى و مرتبه هر شخصى همان چيزى است كه نيكو مى دارد آن را از هنر و علم و عرفان . هر تحريص و ترغيب بر كسب كمالات نفسانيه و صناعات و نحو آن است .
خليل بن احمد گفته كه بهتر كلمه اى كه ترغيب كند آدمى را به سوى طلب علم و معرفت قول حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام است كه فرموده قدر هر مردى همان چيزى است كه نيكو مى دارد او را.
جناب عبدالعظيم گفت : گفتم زيادتر بفرما يابن رسول اللّه . فرمود: اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود: ( اَلْمَرءُ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسانِهِ ) .
مرد پنهان است در زير زبان خويشتن
قيمت و قدرش ندانى تا نيايد در سخن
و از اينجا است كه نيز فرموده :
( تَكَلَّموا تُعْرَفُوا ) ؛ تكلم كنيد تا شناخته شويد.
چو در بسته باشد چه داند كسى
كه گوهر فروش است يا پيله ور
گفتم : زيادتر بفرما يابن رسول اللّه . فرمود: حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود: ( ما هَلَكَ امْرُءٌ عَرَفَ قَدْرَهُ ) ؛ هلاك نشد مردى كه شناخت قدر خود را. گفتم : زيادتر بفرما يابن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم . فرمود كه اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود: ( اَلتَّدْبيرُ قَبْلَ الْعَمَلِ يُؤْمِنُكَ مِنَ النَّدَمِ ) ؛ يعنى تدبير خويش از عمل و اقدام در امرى ايمن خواهد ساخت ترا از پشيمانى آن .
ندانسته در كار تندى مكن
بينديش و بنگر ز سر تا به بن
فقير گويد: كه در فصل مواعظ حضرت صادق عليه السلام قريب به همين نقل شده و ما اين دو شعر را از نظامى كه مناسب با اين كلمه شريفه است نيز نقل كرديم .
در سر كارى كه درآيى نخست
رخنه بيرون شدنش كن درست
تا نكنى جاى قدم استوار
پاى منه در طلب هيچ كار
گفت : گفتم زيادتر بفرما يابن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم . فرمود: حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود: ( مَنْ وَثِقَ بِالزَّمانِ صُرِعَ ) ؛ هر كه اعتماد كند بر زمان بر زمين افكنده خواهد شد.
گفتم : زيادتر بفرما يابن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم . فرمود: حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود:
خاطر بنفسه من استغنى برايه در خطر افكند خود را كسى كه بى نياز شده به راءى خودش ، يعنى در مهمات تكيه بر راءى و دانش خود نموده و ترك كرده مشورت كردن با دانايان را، عرض كردم : زيادتر بفرما يابن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم . فرمود كه حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرموده : ( قِلَّةٌ الْعِيالِ اِحْدى الْيَسارَيْنِ ) ؛ كمى اهل و عيال يكى از دو توانگرى است در مال ، زيرا كه هر كه را اندك باشد عيال او عيشش آسانتر باشد و معيشتش اوسع ، همچنان كه در كثرت مال حال بر اين منوال است . گفتم : زيادتر بفرما يابن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم . فرمود كه اميرالمؤ منين عليه السلام فرموده : ( مَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ هَلَكَ ) ؛ هركه داخل شد بر او عجب و خودپسندى هلاك شد. گفتم : زيادتر بفرما يابن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم . فرمود كه اميرالمؤ منين عليه السلام فرموده : مَنْ اَيْقَنَ بِالْخَلَفِ جادَ بِالْعَطِيَّة ؛ كسى كه يقين كند كه عوض آنچه مى دهد جايش مى آيد جوانمردى خواهد كرد در عطا كردن ، زيرا كه مى داند بدل اين عطا به او مى رسد.
فقير گويد: كه به همين مطلب اشاره كرده بعض شعراء در مدح حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام كه گفته :
جادَ بِالْقُرْصِ وَ الطُّوى ملاُجَنْبَيْهِ
وَ عافَ الطَّعامَ وَ هُوَ سَغُوبٌ
فَاَعادَ الْقُرْصَ الْمُنيرَ عَلَيْهِ الْقُرْصُ
وَ الْمُقْرِصُ الْكُرامُ(65) كُسُوبٌ
نقل است كه جناب اميرالمؤ منين عليه السلام سقايت نخلى فرمود در عوض يك مد از جو پس آن را برايش دستاس كردند و نان پختند چون خواست بر آن افطار فرمايد سائلى بر در خانه اش آمد آن حضرت نانش را به سائل داد و شب گرسنه خوابيد شاعر گفته كه حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام بخشش كرد قرص نان خود را در حالى كه از گرسنگى پهلوى نازنينش پر بود و كراهت داشت از خوردن طعام به ملاحظه سائل با آنكه گرسنه بود، پس چون قرص نان به سائل داد در عوض قرص ‍ خورشيد برايش به آسمان برگشت ، و قرض دهنده كريم كسب كننده و نفع به دست آورنده است .
جناب عبدالعظيم گفت : گفتم زيادتر بفرما يابن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم . فرمود: حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرموده : ( مَنْ رَضِىَ بِالْعافِيَةِ مِمَّنْ دوِنَهُ رُزِقَ السَّلامَةُ مِمَّنْ فَوْقَهُ ) .
كسى كه راضى و خشنود شد به عافيت و سلامت از كسانى كه پايين تر از او است روزى او خواهد شد سلامتى از كسانى كه بالاتر از او است . اين وقت جناب عبدالعظيم گفت : گفتم به حضرت جواد عليه السلام بس است آنچه فرمودى مرا.(66)
مؤ لف گويد: كه اين روايت مشتمل است بر شانزده كلمه از كلمات شريفه حضرت اميرالمؤ منين صلوات اللّه عليه كه حضرت جواد عليه السلام هر كدام را از پدران بزرگواران خود عليهم السلام از آن حضرت نقل فرموده ، اينك من نيز اقتدا به حضرت جواد عليه السلام نموده دوازده كلمه از كلمات آن حضرت كه در نهج البلاغه است نقل مى كنم كه مجموع آنها با آن دوازده كلماتى كه از خود حضرت جواد عليه السلام نقل شده چهل كلمه شود كه هركس آنها را حفظ كند شامل شود او را حديث شريف :
( مَنْ حَفِظَ مِنْ شيعتِنا اَرْبَعينَ حَديثا بَعَثَهُ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ عالِما فَقيها وَ لَمْ يُعْذِّبْهُ ) .(67)
1 - ( قالَ اميرالمؤ منين عليه السلام : اذا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْكَلامُ ) (68) فرمود حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام : چون تمام و كامل شد عقل آدمى ، كم شد كلام او.(69)
2  ( قالَ اميرالمؤ منين عليه السلام : اَكْبَرُ الْعَيْبَ اَنْ تَعيبَ مافيكَ مِثْلُهُ ) : بزرگتر عيب تو آن است كه عيب كنى مردم را در چيزى كه مثل آن در تو باشد. پس ‍ احمق آن كسى است كه خود به هزار عيب آلوده و سرتاپاى او را معصيت فروگرفته چشم از عيوب خود پوشيده و زبان به عيب مردم گشوده .
همه حمال عيب خويشتند
طعنه بر عيب ديگران چه زنند
و آن جناب عليه السلام در يكى از كلمات خود چنين مردمانى را كه جستجوى عيب مردم مى كنند و آن را نقل مى نمايند و از خوبى ايشان نقل نمى كنند تشبيه فرموده به مگس كه جستجوى جاهاى فاسد و كثيف بدن آدمى را مى كنند و بر روى آن مى نشينند و جاهاى صحيح بدن را كارى ندارند.(70)
3  قالَ عليه السلام : ( رَاءْىُ الشَّيْخِ اَحَبُّ اِلَىَّ مِنْ جَلَدِ الْغُلامِ؛(71) )
يعنى انديشه پير كهن سال دوست تر است نزد من از جلادت و مردانگى نوجوان . شايد نكته اش آن باشد كه راءى پير صاحب تدبير صادر مى شود از روى عقل و تجربه و آن سبب اصلاح فتنه بلكه موجب اطفاء بسيارى از فتنه هاى است به خلاف جلادت نوجوان كه غالبا مبنى است بر تهور و القاء نفس در مهلكه و كارهاى ناآزموده كه غالبا سبب اشتغال نار حرب و هلا جمعى شود.
و لهذا ابوالطيب گفته :
اَلرَّاْىُ قَبْلَ شجاعَةِ الشَّجْعانِ
هُوَ اَوَّلُ وَ هِىَ الْمَحلُّ الثّانى
فَاِذا هُما اجْتَمَعا لِنَفْسٍ حُرَّةٍ
بَلَغَتْ مِنَ الْعلْياءِ كُلَّ مَكانٍ
4  ( قالَ عليه السلام : فَوْتُ الْحاجَةِ اَهْوَنُ مِنْ طَلَبِها اِلى غَيْرِ اَهْلِها ) ؛(72) فرمود: فوت شدن حاجت آسانتر است از طلب نمودن حاجت از غير اهلش .(73)
( وَ لَقَدْ اَجادَ مِنْ قال ) :
اُقْسِمُ بِاللّهِ لَمَصُّ النَّوى
وَ شُرْبُ ماءِ الْقَلَبِ الْمالِحَةِ
اَحْسَنُ بِالاِنْسانِ مِنْ ذِلَّةٍ
وَ مِنْ سُؤ الِ الاَوْجُهِ الْكالِحَةِ
فَاسْتَغْنِ بِاللّهِ تَكُنْ ذَا الْغِنى
مُغْتَبِطا بِالصَّفْقَةِ الرّابِحَةِ
طُوبى لِمَنْ يُصْبِحُ ميزاتُهُ
يَوْمَ يُلاقى رَبَّهُ راجِحَةٌ
5  ( قالَ عليه السلام : اَلقَناعَةُ مالٌ لاينْفَد ) ؛ (74) قناعت كه مساهله در اسباب معاش باشد مالى است كه فانى نمى شود و گنجى است كه تمام نمى شود. فقير گويد: كه بيايد در فصل معجزات حضرت هادى عليه السلام كلامى در قناعت .
6  ( قالَ عليه السلام : كَفاكَ اَدَبا لِنَفْسِكَ اجْتِنابُ ما تَكْرَهُهُ لِغَيْرِكَ ) ؛ (75)
بس است ترا از براى ادب كردن نفس خود دورى كردن از آنچه مكروه مى شمرى از غير خودت . پس هركه طالب باشد سعادت نفس و تهذيب اخلاق را بايد ديگران را آيينه عيوب خود قرار دهد و آنچه از ايشان سر زند تاءمل در حسن و قبح آن كند و به قبح هرچه برخورد بداند كه چون اين عمل از خود او سر زند قبيح است و به حسن هرچه برخورد بداند كه اين عمل از او نيز حسن است ، پس در ازاله قبايح خود بكوشد و در تحصيل اخلاق حسنه ، سعى بليغ نمايد.
7  ( قالَ عليه السلام : كَمْ مِنْ اَكْلَهٍ مَنَعَتْ اَكَلاتٍ ) ؛(76) بسا يكبار خوردنى يا خوردن يك لقمه كه مانع شد از خوردنهاى بسيار.
و فى معنى كلامه عليه السلام : ( كَمْ مِنْ شَهْوَةٍ ساعَةٍ اَوْرَثَتْ حُزْنا طَويلا ) ؛(77)
يعنى بسا شهوت يك ساعت كه سبب حزنهاى طولانى شود. و حريرى در ( مقامات ) از كلام حضرت اخذ كرده قول خود را: ( يا رَبُّ اَكْلَةٍ هاضَتِ الا كِلَ وَ مَنَعَتْهُ مَآكِل ) .(78)
8  قال عليه السلام : ) كُنْ فى الْفِتْنَةِ كَابْنِ اللَّبونِ لاظَهْرٌ فَيُرْكَبَ وَ لاضَرْعٌ فَيُحْلَبَ ) .(79)
باش در زمان فتنه مانند شتر بچه اى كه داخل در سن سه سالگى شده باشد كه نه پشتى است او را كه به سوارى آن كوشند و نه پستانى كه از آن شير دوشند. حاصل آنكه در فتنه داخل مشو و به قوت بازو و مال در آن همراهى مكن و چنان باش كه از تو انتفاعى نبرند چه بسا شود كه خونها ريخته شود و مالها غارت شود و عرضها به باد رود و تو در آن شريك شوى و خسران دنيا و آخرت برى .
9  قال عليه السلام : ( ما عَال مَنِ اقْتَصَدَ ) ؛(80) فقير و درويش ‍ نگشت كسى كه در مخارج خود ميانه روى كرد.
10  قال عليه السلام : ( ما قالَ النّاسُ لِشَى ءٍ طوُبى لَهُ اِلاّ وَ قَدْ خَبَاءَ لَهُ الدَّهْرَ يَوْمَ سَوْءَ ) ؛(81)
نگفتند مردمان براى چيزى اين كلمه را كه خوشا به حال او مگر آنكه پنهان كرد روزگار غدار از براى او روز بدى .
خويشتن آراى مشو در بهار
تا نكند در تو طمع روزگار
11 - ( قالَ عليه السلام : مَنْ تَذَكَّرَ بَعْدَ السَّفَرِ اسْتَعَّدَ ) ؛(82)
كسى كه ياد كند دورى سفر خود را استعداد و تهيه آن راه دور خود را بيند. پس ‍ اشخاصى كه در تهيه توشه و زاد و آخرت نيستند جهتش غفلت آنها است از آن سراى ، پس آماده سفر خود باش و به غفلت مگذران و خود را خطاب كن و بگو:
خاك من و تو است كه باد بهار
مى بردش سوى يمين و شمال
عمر بافسوس برفت آنچه رفت
ديگرش از دست مده بر مآل
بس كه در آغوش لحد بگذرد
بر من و تو، روز و شب و ماه و سال
اى كه درونت به گنه تيره شد
ترسمت آيينه نگيرد صقال
زنده دلا مرده ندانى كه كيست
آنكه ندارد به خدا اشتغال
مالَكَ فى الْخَيْمَةِ مُسْتَلْقِيا
قَدْ نَهَضَ الْقَوْمُ وَ شَدُّ وَ الرِّحالَ
قَدْ وَ عَرَ الْمَسْلَكُ ياذَا الْفَتى
اَفْلَحَ مَنْ هَيَّاء زادَ الْمآلِ
لاتَكُ تَغْتَرُّ بِمَعْمُورَةٍ
يَعْقِبُها الْهَدْمُ اَوِ اْلاِنْتِقالُ
مالَكَ تَعْصى وَ مُنادِى الْقَبُولَ
مِنْ قِبَلِ الّحَقِّ يُنادى تَعال
12  ( قالَ عليه السلام : ما اَكْثَرَ الْعِبَرُ وَ اَقَلَّ اْلاِعْتِبارُ ) ؛(83) چه بسيار است عبرت و پند و كم است پند گرفتن :
كاخ جهان پر است ز ذكر گذشتگان
لكن كسى كه گوش دهد اين ندا كم است
در تواريخ مسطور است كه چون عبدالملك مروان ، مصعب بن زبير را كشت و عراق را تسخير كرد و به كوفه رفت و داخل دارالا ماره شد و بر سرير سلطنت تكيه داد و سر مصعب را در مقابل خود نهاد و در كمال فرح و انبساط بود كه ناگاه يك تن از حاضرين را عبدالملك بن عمر مى گفتند لرزه فرو گرفت و گفت : امير به سلامت باد، من قصه عجيبى از اين دارالا ماره به خاطر دارم و آن چنان است كه من با عبيداللّه بن زياد در اين مجلس بودم سر مبارك امام حسين عليه السلام را براى او آوردند و در نزد او نهادند، پس از چندى كه مختار كوفه را تسخير كرد با او در اين مجلس نشستم و سر ابن زياد را در نزد او ديدم ، پس از مختار با مصعب صاحب اين سر در اين مجلس بودم كه سر مختار را در نزد او نهاده بودند و اينك با امير در اين مجلس ‍ مى باشم و سر مصعب را در نزد او مى بينم و من در پناه خدا در مى آورم امير را از شر اين مجلس . عبدالملك مروان تا اين قصه را شنيد لرزه او را فرو گرفت و امر كرد تا قصرالا ماره را خراب كردند.(84) و اين قصه را بعضى از شعراء به نظم آورده و چه خوب گفته :
يك سره (85) مردى ز عرب هوشمند
گفت به عبدالملك از روى پند
روى همين مسند و اين تكيه گاه
زير همين قبه و اين بارگاه
بودم و ديدم بر ابن زياد
آه چه ديدم كه دو چشمم مباد
تازه سرى چون سپر آسمان
طلعت خورشيد ز رويش نهان
بعد ز چندى سر آن خيره سر
بد بر مختار به روى سپر
بعد كه مصعب سرو سردار شد
دست كش (86) او سر مختار شد
اين سر مصعب به تقاضاى كار
تا چه كند با تو ديگر روزگار
مؤ لف گويد: كه در ( كشف الغمة ) در احوال حضرت جواد عليه السلام كلمات بسيار آن حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام نقل شده كه حضرت جواد عليه السلام از آن حضرت نقل فمروده ، چون مقام گنجايش تطويل نداشت ما ذكر ننموديم هر كه طالب است آنجا رجوع نمايد.

___________________________




46- ( بحارالانوار ) 75/364  365، ( اءعلام الدّين ) ديلمى ص 309.
47- ( بحارالانوار ) 75/364  365، ( اءعلام الدّين ) ديلمى ص 309.
48- ( بحارالانوار ) 75/364  365، ( اءعلام الدّين ) ديلمى ص 309.
49- ( الفصول المهمة ) ابن صباغ ص 273.
50- ( اءعلام الدّين ) ديلمى ص 309.
51- ( بحارالانوار ) 75/364.
52- ( اءعلام الدّين ) ص 309.
53- ( تحف العقول ) ص 455.
54- ( بحارالانوار ) 75/365.
55- ( بحارالانوار ) 75/364.
56- ( بحارالانوار ) 67/50.
57- ( بحارالانوار ) 67/50.
58- ( بحارالانوار ) 67/51.
59- ( بحارالانوار ) 67/51.
60- ( بحارالانوار ) 67/53.
61- ( بحارالانوار ) 13/352.
62- ( بحارالانوار ) 75/364.
63- ( دستان ) پدر رستم است .
64- گذشت در كلمات حضرت امام موسى عليه السلام آنچه كه مناسب اينجا است .
65- ( كرام ) مثل غراب جوانمرد و ارجمند.
66- ( امالى شيخ صدوق ) ص 531  532، مجلس 68، حديث 718.
67- ( بحارالانوار ) 2/153.
68- ( نهج البلاغه ) ترجمه شهيدى ص 371، حكمت 71.
69- و در اين معنى حكيم نظامى گفته :
با آنكه سخن به لطف آب است
كم گفتن اين سخن صواب است
آب ار چه از او زلال خيزد
از خوردن پر ملال خيزد
يك دسته گل دماغ پرور
از خرمن صد گياه بهتر
لاف از سخن چه در توان زد
آن خشت بود كه پر توان زد
70- همه عيب خلق ديدن نه مروت است و مردى
نگهى به خويشتن كن كه همه گناه دارى
ره طالبان عقبى كرم است و فضل و احسان
تو چه در نشان مردم بجز از كلام دارى
تو حساب خويشتن كن نه حساب خلق سعدى
كه بضاعت قيامت عقل تباه دارى
71- ( نهج البلاغه ) ترجمه شهيدى ص 374، حكمت 86.
72- ( نهج البلاغه ) ترجمه شهيدى ص 370، حكمت 66.
73- مبر حاجت به نزديك ترش روى
كه از خوى بدش فرسوده گردى
اگر گويى غم دل با كسى گوى
كه از رويش به نقد آسوده گردى
آلوده منت كسان كم شو
تا يكشبه در وثاق تو نان است
اى نفس برشته قناعت شو
كانجا همه چيز نيك ارزان است
تا بتوانى حذر كن از منت
كاين منت خلق كاهش جان است
شك نيست كه هر كه چيز دارد
وانرا بدهد طريق احسان است
اما چو كسى بود كه نستاند
احسان اين است نه آسان است
چندان كه مروت است در دادن
در ناستدن هزار چندان است
74- ( نهج البلاغه ) ترجمه شهيدى ص 370، حكمت 57.
75- ( نهج البلاغه ) ترجمه شهيدى ص 434، حكمت 412.
76- ( نهج البلاغه ) ترجمه شهيدى ص 392، حكمت 171.
77- ( بحارالانوار ) 75/45.
78- ( مقامات الحريرى ) ص 41، ( المقامة الكوفية ) .
79- ( نهج البلاغه ) ترجمه شهيدى ص 361، حكمت اول .
80- ( نهج البلاغه ) ترجمه شهيدى ص 386، حكمت 140.
81- ( نهج البلاغه ) ترجمه شهيدى ص 413، حكمت 286.
82- ( نهج البلاغه ) ترجمه شهيدى ص 413، حكمت 280.
83- ( نهج البلاغه ) ترجمه شهيدى ص 416، حكمت 297.
84- ( مروج الذهب ) 3/109.
85- سره يعنى بى عيب و نيكو.
86- يعنى زبون و اسير و گرفتار و زيردست